“Je, ninaweza kutumia taswira yangu?”

Kuna misimamo kadhaa muhimu tunapaswa kuizingatia tunapokua katika safari yetu ya tadabbur. Tayari nilizungumzia unyenyekevu na udadisi (kuuliza maswali). Sasa nataka kuongeza jambo jingine: TASWIRA. Ninachomaanisha hapa ni kuiruhusu akili yako ichore picha ya kile ambacho Qur’ani inakiwasilisha. Usibaki tu kwenye yale yaliyotajwa waziwazi, bali chunguza pia yale yaliyo nyuma na yanayozunguka maandishi.

“Lakini je, hili si hatari…?”

Ninafahamu hatari unayoiona hapa: je, hii si kubahatisha na kuhusisha Qur’ani na mambo ambayo hayapo? Naam, sikuhimizi kutoa madai makubwa au kauli thabiti, bali upanue udadisi wako ili kuchunguza  aina mbalimbali za ulimwengu ambazo Mwenyezi Mungu ﷻ anazungumza nasi kuhusiana nazo. Nitaelezea hili kupitia vipengele vitatu vikuu katika masomo yajayo.

“Ni ‘ulimwengu wa Qur’ani’ upi wa kuzingatia?”

Ulimwengu wa kwanza wa Qur’ani wa kuzingatia ni ulimwengu wa wahyi: muktadha ambao aya zilikuwa zikiteremshwa. Je, uelewa wangu wa Maneno ya Mwenyezi Mungu unaimarika vipi ninapowafikiria wale waliokuwa wa kwanza kuyasikia yalipokuwa yakiteremshwa kwa Mtume (rehema na amani zimshukie)?

• Ni akina nani hasa hawa watu na makundi yanayozungumziwa — kuanzia Waumini na Watu wa Kitabu (Ahlul Kitaab), hadi washirikina na wanafiki?

• Ufahamu wangu kuhusu mahali pa wahyi uko vipi, kuanzia Makka hadi Madina, na zama pana ambazo wahyi ulikuwa tukio kuu zaidi?

“Kwa nini ni muhimu kuelewa muktadha?”

Ni wazi kwamba kujua zaidi kuhusu muktadha wa aya kutatuwezesha kuelewa kwa kina zaidi kilichokusudiwa, na kutafakari kwa undani zaidi juu ya aya zinazohusiana na Ulimwengu huu. Ndiyo maana wanazuoni walitilia mkazo mkubwa sana muktadha wa wahyi kupitia riwaya za asbāb al-nuzūl (sababu za kushuka kwa aya), na vilevile wakatilia mkazo kujifunza Sīrah (wasifu wa Mtume rehema na amani zimshukie). Qur’ani yenyewe hutoa muktadha mwingi unapoisoma kwa mtazamo wa jumla. Aidha, tunaweza kunufaika na aina nyingine za utafiti wa kihistoria kuhusu muktadha huo, kama tunavyofanya tunapojifunza kuhusu mataifa ya zamani.

“Tunawezaje kuunganisha vizuri zaidi na muktadha wetu wa sasa?”

Tunaposoma aya zilizokuwa zikizungumza moja kwa moja na Waumini na wengine katika zama hizo, tunahitaji kudumisha uwiano makini kati ya kuthamini tukio hilo la kihistoria na kuelewa uhusiano wake na maisha yetu ya sasa. Mambo haya mawili hayakinzani; bali kwa kujua kwa nini mambo fulani yalisemwa, tunaweza kuunganisha kwa ufanisi zaidi na muktadha wetu wa sasa.

“Je, aya zote zinanihusu mimi?”

Changamoto tunayokutana nayo wakati mwingine ni kujua kama aya fulani inatuhusu sisi; hasa tukikumbuka kwamba kulikuwepo na watu wenye misimamo mikali waliokosea kwa “kuchukua aya zilizowahusu makafiri na kuzitumia kwa Waumini”. Tunapaswa kuwa tayari daima kutafakari funzo tunaloweza kulichukua, hata kama hatuko katika kundi lile linalozungumziwa moja kwa moja. Lakini hatua ya mwanzo ni kubaini kwa usahihi ni nani na ni nini kinachokusudiwa na maandishi, ndipo tuanze kufikiria jinsi yanavyoweza kupanuliwa kwa hali nyingine.

Mfano Kutoka kwa Wakazi wa Makka

Huenda tukahitaji mifano mingi hapa, lakini nitahitimisha kwa mfano mmoja tu ulionijia hivi karibuni nilipokuwa nikijadiliana na rafiki mpendwa kuhusu aya kutoka sura Al-Waqi‘ah (Qur’ani 56:63–64). Aliniuliza swali lenye busara sana:

“Kwa nini Watu wa Makka wanaombwa watafakari mchakato wa kupanda mazao, ilhali bonde lao lilikuwa tasa na walitegemea makabila jirani kwa mazao yao yote?”

Angalia hapa umuhimu wa kuuliza maswali, na ukweli kwamba hoja hii inajengwa juu ya utafiti wa kihistoria pamoja na marejeo ya Qur’ani (Qur’ani 14:37).

Basi tulikaa tukitafakari na kujadiliana, hadi tukafikia ufahamu huu (na Mwenyezi Mungu ﷻ ndiye Mjuzi zaidi kama tulipatia au la): kwa kuzungumza nao kuhusu shughuli za kupanda kana kwamba wao wenyewe ndio wanaozifanya, kuna aina ya kuamsha dhamiri au kuwakumbusha kwa uzito. Ni kana kwamba inasemwa:
“Mnajua kwamba hata mbegu hamzipandi wenyewe, sembuse kuzifanya zikue. Hata katika mambo ya dunia, mnaona jinsi mnavyowategemea wanadamu wenzenu kukuza chakula chenu na kulisha mifugo yenu. Basi je, ni vigumu kwenu kutambua kwamba ninyi na wao, wote kwa pamoja mnategemea kikamilifu neema na uwezo Wetu? Hakika mnayapa makabila hayo haki zao, na hamthubutu kuyashambulia kwa sababu ni washirika wenu — basi kwa nini hamtoi kwa Mwenyezi Mungu shukrani anayostahiki? Kwa nini mnampiga vita Muumba wenu?”